۳-۹) الگوی فردی غیر صالح
در قرآن کریم مؤمنین و پرهیزکاران و صاحبان اعمال شایسته، صالح شمرده شده‌اند و نقل قولهای فراوانی از آنها وجود دارد. هدف قرآن از این نقلها الگو سازی است. در قرآن به صراحت به الگو بودن پیامبر اسلام در اخلاق و رفتار تصریح شده است:«وَ لَکُم فِی رَسولِ اللهِ اُسوَه حَسَنَه». (الاحزاب/۲۱) در مقابل نقشهای مثبت، در قرآن نقشهای منفی نیز معرفی شده است. در قرآن کریم داستانهای تاریخی متعددی وجود دارد اما مراد قرآن نقل تاریخ نیست بلکه بهره برداریهای اخلاقی مراد است و هر چند در نقل وقایع، جزئیات تاریخی حذف می‌شود اما نقشهای مثبت و منفی به خوبی تحلیل میگردد. از جمله نقشهای منفی که قرآن مطرح می‌کند نقش قدرتمندان و پادشاهان، نقش ثروتمندان و نقش فریبکاران است. در داستان فرعون که دهها بار در قرآن به صورتهای مختلف نقل شده است این سه نقش نمایان است، فرعون که مظهر قدرت بود، قارون که مظهر ثروت و سامری که مظهر فریب و اغفال بود.
قرآن مجید داستان قارون و سرگذشتش را در سوره قصص بیان کرده است تا حقایق مختلفی را نشان دهد. اما مقصود ما از نقل داستان قارون این قسمت است که به نقل قرآن او برای عده‌ای الگو شده بود. وبا دیدنش در حالی که با زر و زیور و خدم و حشم در شهر حرکت می‌کرد می‌گفتند:« یا لَیتَ لَنا مِثلَ ما اوُتِیَ قاروُنَ اِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظیم»:‌« ای کاش ما هم مثل آنچه به قارون داده شده داشتیم». (القصص/۷۹)
قارون ازنزدیکان موسی بود. قرآن کریم می‌فرماید: « اِن قارونَ کانَ مِن قَومِ موسی فَبَغی عَلَیهم »:«قارون از قوم موسی بود اما بر آنها ستم و ظلم کرد » (القصص / ۷۶) علت این بغی و ظلم آن بود که ثروت سرشاری به دست آورده بود واین ثروت او را فریب داد و به انحراف و استکبار کشانید: «وَءاتَیناهُ مِن الکُنوزِ ما اِنَّ مَفاتِحَهُ لِتَنوُءُ بِالعُصَبه اُولِی القُوَّه»ِ (القصص/ ۷۶):‌«ما آن قدر اموال و ذخایر و گنج به او دادیم که حمل خزاین او برای یک گروه زورمند مشکل بود. »[۹]
قرآن کریم منطق او (که منطق همه ثروتمندان است) را چنین نقل می‌کند که می‌گفت:‌« قالَ اِنَّما اُوتیتُهُ عَلی عِلمٍ عِندی»:«من ثروت فراوان را بعلم و تدبیر خود بدست آوردم» (القصص / ۷۸). او با این سخن در واقع به خودش مغرور شد و اقرار به نعمت خداوند و اعتراف به فضل او نکرد. و نمی‌دانست که مالی که به او داده شده بخاطر ابتلاء و امتحان است.
از آیات قرآن استفاده می‌شود که قارون نخست در صف مؤمنان بود، ولی غرور ثروت او را به کفر کشید و او را به مبارزه با پیامبر خدا وادار نمود و از فرعونیان شد: «وَلَقَد اَرسَلنا موُسی بِآیاتِنا وَ سُلطانٍ مُبیِن اِلی فِرعَونَ وَ‌هامانَ وَ قاروُنَ فَقالوُا ساحِرٌ کَذّاب » (مؤمن/ ۲۳و۲۴). بنا بر نقل طبرسی، او از یک سو نماینده فرعون در بنی اسرائیل بود و از سوی دیگر خزانه دار گنجهای فرعون. (طبرسی، ۱۴۱۵:‌۷و۸، ۸۰۸) و احتمالا این ثروت هنگفت را از همین طریق بدست آورده بود.
یک روز موسی به امر خدا زکات مالش را مطالبه کرد، قارون در پرداخت زکات بخل ورزید و مسامحه نمود و چون موسی پافشاری کرد، موسی را متهم به زنا نمود. چون کار فساد و ظلم قارون به اینجا کشید موسی درباره او نفرین کرد و خدا زلزله‌ای سخت پدید آورد و زمین، قارون و خانه و دارایی‌هایش را در کام خود کشید. (القصص/۷۵تا۸۱)
در جامعه ما نیز اکثر مردم به ثروتمندان غبطه می خورند و رفتار و زندگی آنان را الگوی خود قرار داده‌اند که طبعا تبعات سوء فرهنگی واخلاقی را به دنبال خواهد داشت. همچنین هنرمندان و بازیگران سینما و ورزشکاران نیز وقتی عملا افرادی بی تقوا باشند نباید الگو قرار بگیرند. اما متأسفانه این قبیل افراد در جامعه و رسانه‌ها حضوری پر رنگ و فریبنده دارند و طبعا گروههای سنی مختلف و عمدتا جوانان از آنها الگو می‌گیرند.
۳-۱۰) الگوی اجتماعی ناصالح و غیر اخلاقی
همچنان که فردی ناصالح می‌تواند الگوی نامناسبی برای افراد باشد یک رفتار عمومی یا جامعه یا تمدن ناصالح نیز می‌تواند الگوی نامناسبی برای افراد و جوامع و تمدنهای دیگر قرار گیرد.
در قرآن مجید در چند آیه در سوره‌های:”الحجر”، “الشعراء”، ” ق”و ” ص” از مردمی‌به نام «اصحاب ایکه» نام برده شده که شعیب پیامبر بر آنها مبعوث شد. وی با موعظه و‌اندرز خواست تا آنها را از عذاب الهی بیم دهد ولی تکذیبش کردند.
برخی مفسران گفته‌اند: اصحاب ایکه همان قوم شعیبند که در سرزمین پرآب وشجر در میان حجاز و شام زندگی می‌کردند، آنها زندگی مرفه و ثروت فراوانی داشته‌اند و به همین جهت غرور و غفلت آنها را فرا گرفته بود. (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴:‌ ۱۱، ۱۲۱و۱۲۰)
راوندی حدیثی از امام سجاد آورده که آن حضرت فرمودند:‌
«نخستین کسی که پیمانه و ترازوبرای مردم ساخت حضرت شعیب بود آنها با پیمانه و ترازو سروکار پیدا کردند ولی پس از مدتی شروع به کم فروشی نمودند و همین سبب عذاب الهی گردید. » (راوندی، ۱۴۰۸: ۱۴۲)
مردم مذکور کم فروشی می‌کردند و چیزهای مردم را کم می‌دادند. گذشته از اینکه به خدای جهان نیز کافر بودند و پیامبر الهی را تکذیب کردند و سرکشی نمودند. وقتی کالایی را برای خود پیمانه یا وزن می‌کردند کامل و تمام بود ولی در موقع دادن، کم می‌دادند و همین امر باعث نزول عذاب الهی گردید. (الاعراف / ۹۱)
و بدین ترتیب اصحاب ایکه به جرم نافرمانی از اوامر الهی و تکذیب پیامبر الهی و رعایت نکردن تقوای مالی با کم فروشی دچار عذاب دنیوی الهی شدند. این عذاب نسبت به ظالمان هیچ مکان و زمانی دور نیست خداوند این داستانها را‌ آورد تا مردم عبرت گیرند و آن را سرلوحه زندگی خود قرار دهند.
غیر از عدم تقوای مالی و بی عدالتی اقتصادی، انحراف جنسی نیز از مثالهای روشن الگو‌های غلط اجتماعی است. قرآن مجید در باره شروع شیوع انحراف جنسی می فرماید:‌ « وَ لوطاً اِذ قالَ لِقَومِهِ اَتأتونَ الفاحِشَه مَا سَبَقکُم بهِا مِن اَحدٍ مِنَ العالمَینَ»:«و لوط به قومش می‌گفت آیا عمل ناشایستی را مرتکب می‌شوید که هیچ کس از جهانیان در آن بر شما پیشدستی نکرده است؟» (الاعراف / ۸۰) از جمله « ما سَبَقَکُم بِها مِن اَحَدٍ مَن العالَمین» معلوم می‌شود در این عمل شنیع قوم لوط بر همه سبقت جسته و قبل از آنها کسی به چنین عملی دست نیازیده بود و تاریخ پیدایش چنین عملی منتهی به همین قوم می‌شود. (ر.ک طباطبایی، ۱۴۱۷: ۱۵، ۲۲۶)
کار آنها بدانجا کشید که به هنگام شنیدن خبر ورود میهمانانی به خانه لوط در خانه او صف کشیدند و طلب کامیابی از میهمانان لوط کردند، حضرت لوط پیشنهاد ازدواج با دخترانش را به آنها داد و بدین طریق خواست که آنها راه صحیح شرعی را انتخاب کنند. (هود/۷۸) اما چون ارضای جنسی به وسیله جنس موافق برای آنها به صورت یک روش عمومی‌در آمده بود دیگر اعتنایی به زنان نمی‌کردند:«قَالوا لَقَد عَلِمتَ مَا لَنا فی بَناتِکَ مِن حَقٍّ وَ اَنَّک لَتعلَمُ مَا نُرِیدُ»:«گفتند ما را رغبت و میلی به آن دختران نیست و تو بخوبی می‌دانی که خواسته ما چیست؟» (هود / ۷۹)
به نقل قرآن این روش ناپسند به قدری رایج و طبیعی شده بود که خلاف آن ناهنجاری اجتماعی محسوب می‌شد و مردم شهر، لوط را تهدید کردند که او را از شهر خود بیرون ‎خواهند کرد.:‌«وَ ما کانَ جوابَ قَومِهِ اِلاَّ اَن قالوا اَخرِجوهُم مِن قَریتکُم اِنهَّم اُناسٌ یَتَطهَّرون» (الاعراف / ۸۲):‌«پاسخ آنها نبود جز آنکه گفتند او را از شهر بیرون کنید که او و پیروانش مردمی هستند که این کار را پلید دانسته و از آن تنزه می جویند. »
قرآن مجید بعد از بیان سرگذشت قوم لوط و عذاب آنها می فرماید:‌« اَنَّ فِی ذلِکَ لَآیَه لِلمُؤمِنین» (الحجر / ۷۷۱):‌« همانا در این عقوبت اهل ایمان را آیت و عبرت است. » عبرت است از این جهت که این عمل زشت نه محدود به قوم لوط می‌شود و نه فردی و جامعه‌ای، ایمنی از عذاب خداوند دارند. در جای دیگر خداوند به جان پیامبرش قسم می خورد که مردم دنیا همیشه مست شهوات و سرگردان در خواهشهای نفسانی خواهند بود. « لَعَمرُکَ اِنَّهُم لَفِی سَکرَتِهِم یَعمَهوُن» (الحجر / ۷۲»).
بنا بر این قوم شعیب و لوط فقط نمونه‌ای از انحرافات اخلاقی اجتماعی است که قرآن مثال
می زند. در حقیقت قرآن مجید می خواهد دو مطلب را روشن کند: اول این که یک رفتار کاملا غیر اخلاقی می‌تواند به صورت یک الگو و هنجار اجتماعی در آید و به قدری همه گیر شود که برای بر طرف کردن آن، راهی جز ریشه کردن آن جامعه باقی نماند. و دوم این که عامل اصلی، غفلت و سرخوشی بیش از حد است که قرآن از آن به مستی عمومی‌تعبیر می‌کند. در حقیقت گمراهی و سرکشی و هواپرستی افراد وقتی کنار هم قرار می‌گیرد به یک معضل اجتماعی لاینحل بدل می‌شود و نوعی هنجار اجتماعی بوجود می آورد که چه بسا کاملا در نقطه مقابل ارزشهای الهی و انسانی باشد و الگویی شود برای جوامع دیگر. مثال امروزی این مطلب الگو شدن رباخواری تحت عنوان بانکداری جهانی و همجنسگرایی رایج در روم قدیم برای اروپای امروزی است، که به صورت حقی طبیعی مورد دفاع قرار می‌گیرد و مجالس برخی کشورهای غربی رأی به قانونی بودن آن داده‌اند و مخالفین آن را مخالف حقوق بشر معرفی می‌کنند! البته مطلب سومی‌را هم می‌توان از آیات مذکور در جریان قوم شعیب و لوط دریافت نمود، این که بوجود آمدن اینچنین مستی‌های اجتماعی معمولا بعد از انباشته شدن ثروت و رفاه اجتماعی زیاد رخ می‌دهد که یکی از مراحل رشد تمدنها است و یکی از زمینه‌های افول و نابودی تمدنها همین مستی و سرگردانی در شهوات و گمراهی عمومی است که قرآن بارها از آن به عنوان یکی از عوامل نابودی امتها و جوامع نام برده است.
۳-۱۱) انحراف خواص وعدم اطاعت پیشوایان وحاکمان جامعه از اوامر خدا
قرآن کریم می‌فرماید:«وَاتَّقوُا فِتنَه لا تُصیبَنَّ الَّذینَ ظَلَموُا مِنکُم خاصَّه»یعنی:«بپرهیزید از فتنه‌ای که تنها گریبان کسانی را که گناه کردند نمی‌گیرد». (انفال/۲۵) یعنی عده‌ای خاص مرتکب گناه شده‌اند اما کار آنها بالمآل گریبان عموم را می‌گیرد. از امام علی است:‌« فساد عامه مربوط به فساد خواص است و خواص پنج گروهند:علما، زاهدان، تجار، غازیان (نیروهای مسلح) وحاکمان. اگر عالم به دنبال جمع مال باشد عوام به که استدلال کنند، اگر زاهد راغب به دنیا باشد به که اقتدا کنند؟اگر تاجر خائن باشد و زکات مالش را نپردازد عوام (در مشکلات مالی) به که پشت گرم باشند؟اگر غازیان ریاکار و به دنبال کسب باشند چه کسی از مردم محافظت می‌کند؟و اگر حاکمان ظالم باشند و در احکام از حق عدول کنند چه کسی حق مظلوم را از ظالم خواهد گرفت؟!» (محمدی ریشهری، ۱۴۱۶: ۳، ۲۴۲۰) و همچنین از ایشان نقل است که در باره مردم زمانه فرمودند:«… ینتقل من دین ملک الی دین ملک و من ولایت ملک الی ولایت ملک و من طاعت ملک الی طاعت ملک فاستدرجهم الله… وادانوا لغیر الله… » (کلینی، ۱۳۶۲:‌۸، ۳۸۸):‌« مردم از دین و ولایت یک پادشاه به دین و ولایت پادشاه دیگر منتقل می‌شوند و خدا آنها را دچار استدراج کرده و غیر خدا را تبعیت می‌کنند… »یعنی همان مثل مشهور که «الناس علی دین ملوکهم» اکثر مردم به فرمایش امام علی “همج رعاع”‌اند که به دنبال هر ندائی می‌دوند. (نهج البلاغه، ۱۴۱۲: ۴، ۳۶). یعنی روش عموم مردم بطور طبیعی تابعی از رفتار رهبران جامعه است. بنا براین نتیجه خطایی که از بزرگان سر می زند نسبت به عوام مردم بزرگتر و بیشتر است چرا که آنان هم الگوی اجتماعند و هم از قدرت سرایت دادن افکار و رفتار خود در سطح جامعه برخوردارند. صاحبان قدرت اگر فاسد شدند زمینه فساد دیگر طبقات جامعه می‌شود. از امام صادق نقل است که حضرت مسیح از شهری می‌گذشت که در آنجا همه به نحو فجیعی مرده بودند. او از خدا خواست که یکی از مردگان زبان بگشاید و بگوید چه شده است. یکی به زبان آمد و گفت ما محب دنیا بودیم و طاغوت را می پرستیدیم (طاغوت، امراء سوء‌اند که مایه طغیانگری هستند). مسیح پرسیدیعنی چه؟ گفت:‌ وقتی دنیا به ما رو می آورد فَرِح می‌شدیم (از فرط شادی از خود بی خود می‌شدیم). مثل بچه‌ای که مادرش به او رو کند. و وقتی به ما پشت می‌کرد غمگین می‌شدیم. مسیح پرسید پرستش طاغوت شما چگونه بود؟گفت: هر چه به ما دستور می‌دادند انجام می‌دادیم. (شیخ صدوق، ۱۳۶۸:‌۲۵۴) عوام و عموم مردم به طور طبیعی عبید دنیا و حوائجشان هستند (حرانی، ۱۴۰۴: ۲۴۵) و حاکمان جامعه هم اگر آنها را به فساد امر کنند نتیجه ی کار، تباهی مضاعف در سطح و بطن جامعه خواهد بود.
قرآن مجید در این باره می‌گوید:« وَ اِذا اَرَدنا اَن نهُّلکَ قَریه اَمرَنا مَترَفیها فَفَسَقوا فِیها فَحَقَّ عَلیها القَولُ فَدَمَّرناها تَدمیراً»:‌«و هنگامی‌که بخواهیم شهر و دیاری را هلاک کنیم نخست اوامر خود را برای مترفین آنها (ثروتمندان مست شهوت) بیان می‌داریم سپس هنگامی‌که به مخالفت برخاستند و استحقاق مجازات یافتند آنها را شدیداً در هم می‌کوبیم. » (الاسراء / ۱۶)
قرآن مجید در این آیه، فسق و فجور بزرگان قوم را عامل نزول عذاب الهی معرفی کرده است و اما اینکه چرا خداوند تأکید بر سردمداران و بزرگان قوم کرده است، طبرسی معتقد است قرآن بدان دلیل تنها از فرمان خدا بر مترفین سخن دارد که آنان سردمداران جامعه و حاکم بر هستی و امکانات و مقدرات توده‌ها هستند و توده‌ها خواه و ناخواه پیرو و دنباله رو آنان. از این رو فرمان به آنان در حقیقت فرمان به همه شهر و جامعه است. (طبرسی، ۱۴۱۵:‌۶، ۵۸۸)
سرچشمه غالب مفاسد اجتماعی ثروتمندانِ از خدا بی خبر هستند که در ناز و نعمت و عیش و هوس غرقند و هر نغمه اصلاحی و انسانی و اخلاقی در گوش آنها ناهنجار است. به همین دلیل همیشه در صف اول در مقابل پیامبران ایستاده بودند. «وَما اَرسَلنا فِی قَریَه مِن نَذیرٍ اِلّا قالَ مُترَفوُها اِنّا بِما اُرسِلتُم بِهِ کافِروُن. وَ قالوُا نَحنُ اَکثَرُ اَموالاً وَ اُولاداَ وَ ما نَحنُ بِمُعُذَّبین»:« ما به سوى هیچ قریه‏اى بیم‏رسان نفرستادیم، مگر آنکه توانگران عیاش آن قریه گفتند: ما به آنچه شما به تبلیغش مامور شده‏اید، کافریم و گفتند اموال و فرزندان ما بیشتر است و ماعذاب نخواهیم شد. » (سبأ/۳۴و۳۵)
بنابراین آنچه از این آیه برداشت می‌شود این است که فسق و فجور حاکمان نیز باعث نزول عذاب الهی می‌شود. حاکمانی که مردم عملا به دنبال آنها هستند و از آنهاپیروی و حرف شنوی دارند. جامعه‌ای که حاکمانش عیاش و گناهکار و ستمگر باشند و مردم هم از آنها راضی و پیرو آنها. چنین جامعه‌ای از دیدگاه خداوند متعال سزاوار عذاب و نابودی است.
از عبدالله بن مسعود روایت است هنگامی آیه « اَلَّذینَ آمَنوا وَ لَم یَلبِسوا اِیمانَهُم بِظُلم… »
(الانعام/ ۸۲) نازل شد اصحاب از پیامبر سؤال کردند چطور ایمان به ظلم ملبس می‌شود، پیامبر اکرم فرمودند: اینطور معنا نمی‌شود. مگر شما نشنیدید که لقمان به فرزندش می‌گفت «… اِنَّ الشِّرکَ لَظُلمٌ عَظیمٌ» (لقمان/ ۱۳) (طبرسی، ۱۳۷۲:‌۴، ۵۰۶). به این ترتیب پیامبر اسلام ظلم را در آیه به معنای شرک گرفتند، یعنی شرک در آیه مذکور که ممکن است دامن مؤمنان را هم بگیرد تبعیت از حاکمان ناصالح است چون یک معنای متداول شرک در قرآن تبعیت ازطواغیت است. « الَّذینَ کَفَرُوا أَولِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخرِجُونَهُم مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمات»:« کسانى که (به خدا) کافر شده‏اند، سرپرستشان طاغوت است که از نور به سوى ظلمت سوقشان مى‏دهند». (بقره/۲۵۷) و جای دیگر تبعیت از احبار و رهبان را شرک معرفی می‌کند:« اتَّخَذُوا أَحبارَهُم وَ رُهبانَهُم أَرباباً مِن دُونِ اللَّهِ وَ المَسیحَ ابنَ مَریَمَ وَ ما أُمِرُوا إِلاَّ لِیَعبُدُوا إِلهاً واحِداً لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبحانَهُ عَمَّا یُشرِکُون»:« آنان احبار و راهبان و همچنین مسیح پسر مریم را معبودهایى در برابر خدا قرار دادند در حالى که جز به عبادت یک خدا که معبودى جز او نیست دستور نداشتند- پاک و منزه است از آنچه شریک او قرار دهند». (التوبه/۳۱)
بنا بر این فساد سیاسی یا ستمگری حاکمان در جامعه و تبعیت اجباری یا اختیاری مردم از آنان، از جمله مواردی است که موجب پیدایش فقر، قحطی و فساد مالی و اخلاقی و در نهایت نابودی و تباهی می‌گردد.
فرعون را می‌توان سمبل فساد سیاسی و ستمگری حاکمان معرفی کرد که قرآن مجید گوشه از جنایات او را صریحاً بیان می‌کند. او از نظر قدرت و استحکام حکومتی واقعاً قدرتمند بود. فساد دستگاه حکومتی فرعون به حدی بود که سالها پسران بنی اسرائیل را می‌کشت و زنانشان را برای کنیزی زنده نگه می‌داشت. «… یُذَبحِّونَ اَبناءَکُم وَ یَستحیونَ نِساءَکُم… » (البقره /۴۹)
منطقش منطق زور و تحقیر مردم برای مطیع کردن آنها بود:« فَاستَخَفَّ قَومَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُم کانُوا قَوماً فاسِقین»:‌« فرعون قومش را ذلیل و زبون داشت تا همه مطیع و فرمان‏بردار او شدند و آنها مردمى تبه‏کار بودند». او خود را خدای آنان معرفی می‌کردو « انا ربکم الاعلی» می‌گفت و آنها هم مطیع او بودند. چنان که در مبحث سنتهای الهی خواهد آمد پایان کار چنین جامعه‌ای که در آن اهل فساد و حاکمان ستمگر تمام شئون جامعه را به دست دارند فساد عمومی و در نهایت هلاک و بوار است، این حاکمان با ظلم خود هم موجبات نابودی خود را فراهم می آورند و هم فساد و تباهی جامعه را منجر می‌شوند. چنان که قرآن اشاره می‌کند قوم فرعون هم دچار فسق و فجور بودند.
پیشوایان دین با بصیرت معنوی خود تأثیر ماورایی حکومت چنین حاکمانی را گوشزد کرده‌اند و از سوی دیگر با عقل حسابگر بشری نیز می‌توان به نقش چنین حاکمانی در نابودی مادی و معنوی جامعه پی برد.
امام صادق فرمودند:‌ «… اذا جار الحاکم فی القضاء امسکت القطر بین السماء… »:«هر گاه حاکم در اجرای احکام و قضاوت بین مردم ستم پیشه کند آسمان بارانش را از اهل زمین باز می‌دارد. همه سالها باران هست اما گناه آن را منحرف می‌کند. » (شیخ صدوق، ۱۳۶۸:‌۲۵۲)
از این روایت به خوبی روشن می‌گردد که فقدان عدالت در جامعه هم مانع نزول برکات و نعمت‌های معنوی است و هم عامل فقر اجتماعی و نابسامانی مردمان می‌باشد.
بی عدالتی عاملی دو سویه است، از سویی به عنوان عامل معنوی و ماورایی در پیدایش فقر و تنگدستی عمل می‌کند و از سوی دیگر خود عامل مادی و ظاهری فقر می‌باشد. چنان که اگر در جامعه‌ای عدالت برقرار باشد هم برکات خداوند به وفور برایشان نازل می‌شود و هم به سبب احترام متقابل و رعایت حقوق افراد نظام زندگی اجتماعی در بعد مادی و معنوی سامان می‌گیرد.

منبع فایل کامل این پایان نامه این سایت pipaf.ir است

بررسی عوامل موثر بر اعتماد به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه در شهر تهران
چکیده :
تحقیق حاضر به بررسی عوامل موثر بر اعتماد به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه در شهر تهران می پردازد . متغیر وابسته در این تحقیق اعتماد شهروندان تهرانی به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه است که با ابعاد صداقت ، صراحت ، سهیم کردن ، تمایلات همکاری جویانه ، اطمینان مورد سنجش قرار گرفته است متغیر های مستقل در این تحقیق عبارتند از: پایگاه اقتصادی اجتماعی ، احساس امنیت ، میزان رضایت از عملکرد قوه قضائیه ، پاسخگوئی عمومی و میزان استفاده از رسانه ها .
به منظور بررسی اعتماد شهروندان به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه، ۴۰۰ نفر از شهروندان بالای ۲۰ سال ساکن مناطق ۱ ، ۶ ، ۹ ، ۱۴، ۲۰ تهران به روش نمونه گیری خوشه ای انتخاب شدند . این تحقیق به روش پیمایش و با ابزار پرسشنامه که در قالب مقیاس لیکرت سازماندهی شده ، انجام پذیرفته است که داده های حاصل از پرسشنامه با استفاده از روش های آماری در دو بخش آمار توصیفی و آمار استنباطی مورد توصیف و تجزیه و تحلیل قرار گرفته است، به منظور آزمون فرضیه های تحقیق از آزمون F ، ضریب همبستگی پیرسون در سطح ۰٫۰۵ => P و تجزیه رگرسیون و تحلیل مسیر استفاده شده است .
نتایج تحقیق حاکی از وجود رابطه معنی دار بین متغیر های پایگاه اقتصادی اجتماعی ، احساس امنیت ، میزان رضایت از عملکرد قوه قضائیه ، پاسخگویی عمومی ، میزان استفاده از رسانه های جمعی با اعتماد به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه است و نیز تفاوت معنی داری در میزان اعتماد به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه به تفکیک استفاده از انواع رسانه وجود دارد ولی تفاوت معنی داری در بین دو گروه جنسیت زنان و مردان با میزان اعتماد به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه وجود نداشت .
نتایج کلی تحقیق در قالب تجزیه رگرسیونی نشان داد که عمده ترین متغیر های تأثیر گذار بر حسب میزان همبستگی بر اساس اولویت عبارتند از : پاسخ گویی عمومی با وزن بتای (۰٫۴۰)؛ رضایت از عملکرد قوه قضائیه با وزن بتای (۰٫۲۴ )؛ احساس امنیت با وزن بتای (۰٫۱۷ )؛ پایگاه اقتصادی اجتماعی با وزن بتای (۰٫۰۶- )؛ میزان استفاده از رسانه های داخلی با وزن بتای (۰٫۰۳ ) ؛ میزان استفاده از رسانه های خارجی با وزن بتای (۰٫۰۲- ) که در کل میزان ضریب همبستگی تصحیح شده برابر۰٫۵۰ می باشد که نشان گر تبیین ۵۰ درصد از تغییرات متغیر وابسته توسط مجموع متغیر های مستقل می باشد . ضمن آنکه بر اساس مقدار ضریب همبستگی چند گانه با ۰٫۷۱ R = ؛ همبستگی بالائی بین مجموع متغیر های مستقل و متغیر وابسته وجود دارد.
واژگان کلیدی
اعتماد (Trust)/ احساس امنیت (Feeling of Security)/ پاسخگویی عمومی(Public accountability) / رضایت (Satisfaction) / عملکرد روابط عمومی (Performance Public relations )/ رسانه ها (Media )/ پایگاه اقتصادی اجتماعی (Social Econpmic Status )
فصل اول :
کلیات تحقیق
۱-۱ مقدمه :
اعتماد مردم بزرگترین سرمایه ای است که هر سازمان دارد و این سرمایه بی بدیل به تدریج در گذر زمان و به سختی و با تلاش صادقانه اعضای سازمان و البته حمایت نهادهای نظارتی و فعالیتهای روابط عمومی ها به دست می آید .
روزها و ماهها و سالها می گذرد تا اعتماد مردم نسبت به یک سازمان انباشته می شود و هنر مدیران و اعضای سازمان این است که در مسیر فعالیتها با اصل قراردادن صداقت و تلاش مردم مدارانه از اعتمادی که سازمان به تدریج به دست می آورد به خوبی حراست و حفاظت کنند و برای توسعه و گسترش آن بکوشند. در صورتی که این روند وجود داشته باشد و همراه با عملکرد صادقانه، شعارهای مناسبی هم انتخاب و بر روی آن تبلیغ شود، می تواند آثار خوب و مثبتی بر حاصل کار داشته باشد و دستیابی سازمان را به اهداف خود تسهیل کرده و تسریع بخشد.
تطابق نداشتن عملکردها و شعارهای انتخاب شده نه تنها موجب گسترش اعتماد عمومی نمی شود بلکه می‌تواند به عنوان ضدتبلیغ محسوب شده و آثار منفی آن در افواه روزبه‌روز لطمات جبران ناپذیری را به سازمان وارد سازد.
لذا یکی از بزرگترین وظایف نهادهای روابط عمومی و نظارتی در سازمان، پاسداری از اعتماد عمومی به روشهای مختلف است تا این سرمایه‌ اجتماعی دستخوش آسیب و نابودی نشود.
موضوع اختلاس سی هزار میلیارد ریالی در سال (۱۳۹۰) ، افزون بر این که اعتماد مردم نسبت به نهادهای گوناگون عملیاتی و نظارتی وخدماتی و قضایی و اجرایی را دچارآسیب جدی نموده ، سرمایه های اجتماعی بانک ملی وصادرات که طی سالیان و همراه با خدماتی شایان توجه و تبلیغاتی که در اثر تکرار شعار «هرجا سخن از اعتماد است نام بانک ملی ایران می‌درخشد» ! به دست آمده بود، اینک همه این سرمایه ها به هدر رفته و این شعار که روزی عامل گسترش اعتماد عمومی می‌توانست تلقی شود، با فرار مدیرعامل بانک ملی و برکناری مدیرعامل بانک صادرات وجود انگشت اتهام بر روی بانک ملی و بانک صادرات و رواج لطیفه‌های پیامکی و افواهی (هرجا سخن از اختلاس است نام بانک ملی یا بانک صادرات ایران می‌درخشد) به عاملی برای افشای این اتهام و از بین بردن سوابق مثبت بانک ملی و بانک صادرات تبدیل شد. بحرانی که روابط‌عمومی‌ها و نیز نهادهای نظارتی می‌توانستند در پیشگیری از بروز آن نقش‌آفرین باشند و اینک باید با تدبیر و مدیریت بحران و صداقت و پرهیز از گرایش به دروغ، امواج این بی‌اعتمادی را مهار نمایند. کاری که اگرچه دشوار است و جبران ناپذیر، ولی شدنی است. ( امامی ، ۱۳۹۰ )
۱-۲ بیان مسأله :
در طی دهه گذشته مسأله اعتماد و اعتبار، یکی از پراهمیتترین چالشهایی بوده است که سازمانها در همه نقاط جهان با آن روبهرو بودهاند. برای پرداختن به این مسئله پیچیده و مهم، بسیاری از شرکتهای موفق، برای گرفتن مشاوره و توصیه به روابط عمومی روی آوردهاند.( رایت ، ۸۲ :۸۷)
نقش روابط عمومی و ارتباطات قوه قضائیه به عنوان مرجع اطلاع رسانی و اطلاع یابی از محاکم و دادسراهای رسیدگی کننده به پرونده های مطروحه و انعکاس منفی و یا مثبت از روند رسیدگی به برخی پرونده ها و مرکز ثقل دستگاه و افکار عمومی، بسیار مهم و اساسی است. ( تقی آبادی ، ۱۰/۷/۱۳۹۰)
اطلاع رسانی در قوه قضاییه از یک سو دامنه بسیار وسیع و گوناگونی دارد و هم از حساسیت خاصی برخوردار است و به عنوان یکی از ابزارها و راهکارهای بسیار موثر در تحقق عدالت قضایی که همه جامعه از دستگاه قضایی انتظار دارند به شمار می رود.
امروزه اهمیت اطلاع رسانی و نقش روابط عمومی بر کسی پوشیده نیست رای صادره از سوی یک دادگاه ممکن است تغییراتی را چه در اجزا و چه در کلیت جامعه و یا نظام ایجاد نماید و اثرات مطلوب و یا نامطلوبی را بر جای گذارد. این موضوع زمانی دو چندان دارای اهمیت می گردد که تشکیلات قضایی در اطلاع رسانی، خود را با سدی عظیم از موانع مانند رعایت قوانین و مقررات، آبرو و حیثیت افراد، بی طرفی و اصل تساوی حقوق مخاطبان روبه رو می بینند.
لذا ضروری است روابط عمومی دستگاه قضایی در دو محور اساسی اطلاع رسانی واطلاع یابی از مخاطبین خود گام بر دارد و در فرآیند ارتباطی مسائل حقوقی و نظرات و انتقادات مفید مردم را نسبت به عملکرد و برنامه های دستگاه قضایی به سیاست گذاران انتقال دهد و آنان باید بدانند مخاطبین خود چگونه می اندیشند، چه دیدگاهی دارند و چه میزان رضایت و اعتماد دارند؟
از سوی دیگر روابط عمومی باید توانایی و قابلیت انتقال پیام و خواسته ها را برای مخاطبین خود داشته باشد. دستگاه قضایی در اطلاع رسانی خود باید در مخاطب و مردم این اطمینان را ایجاد نماید که برای خود حرف نمی زند و نمی خواهد بگوید که حق با کیست؟ بلکه هدف او اطلاع رسانی به مردم و بیان این مطلب است که حق چیست؟ زیرا اطلاع رسانی قضایی همانند یک کار فرهنگی است که با برنامه ریزی تدریجی و توضیحی و ارائه نظریات حقوقی همگام با کار عملی قضایی با جامعه و نحوه رسیدگی به پرونده های مطروحه و مهم با جریان سازی حقوقی جامعه، دستگاه قضایی را به سیستمی تبدیل کند که هیچ کس نتواند نقش آن را در جامعه نادیده بگیرد.
هر پرونده مطروحه در دستگاه قضایی باعث حیثیت نظام سیاسی، اجتماعی و… کشور محسوب می گردد لذا اهمیت برخی از پرونده ها و نحوه رسیدگی به آن دارای ویژگی خاصی است و از آنجایی که همیشه در محاکم قضایی دو طرف پرونده هریک به تنهایی خود را محق و دیگری را ناحق می دانند قضاوت بین افراد بسیار مشکل است زیرا هر دو طرف عالم به قضیه و قاضی جاهل به پرونده است.
اکتفا به انجام کارهای اداری و رسیدگی به پرونده ها در محاکم بدون اطلاع رسانی و تبلیغ درست، کاری غلط و ناروا است زیرا اگر تبلیغ درست و اطلاع رسانی صحیح صورت نگیرد، به ضد تبلیغ بدل خواهد شد و بازتاب منفی بر جای خواهد گذاشت، که در این صورت سه خطر عمده دستگاه قضایی را تهدید می کند:
۱) غلبه شعارهای بی محتوا و کشانده شدن ذهن های متوجه و هوشمند به بی اعتمادی و بی تفاوتی که خطر بزرگی است.
۲) نفوذ افکار عمومی غلط و بیگانه، به این معنا که اگر فکری در محیطی بیفتد، می تواند نفوذ کند.
۳) کج فهمی همراه با شعارهای حق طلبی که از طرف افراد سودجو و فرصت طلب سر داده می شود و با استفاده از برخی جریانات باعث القائات منفی و نادرست در دستگاه قضایی می شود که بدی آن چندین برابر خواهد بود. ( تقی آبادی ، ۷/۱۰/۱۳۹۰ )
بر این اساس، تحقیق حاضر با توجه به اهمیت موضوع، به دنبال پاسخگویی به این مسأله است که : در حال حاضر میزان اعتماد شهروندان تهرانی به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه( با تاکید بر عملکرد اطلاع رسانی روابط عمومی) در چه سطحی است؟ و عوامل موثر بر این اعتماد چیست؟
 
اهمیت و ضرورت انجام تحقیق:
در روایاتی که از معصومین (علیهم السلام ) نقل شده است می توان ضرورت موضوع را دریافت که در اینجا برای نمونه اشاره می شود :
جلب اعتماد یکی از وظایف اصلی هر مدیر و مسئول است . امیر المومنین (ع) خطاب به مالک اشتر می فرماید : چنان چه سوء تفاهمی به وجود آید موظف است که جهت رفع سوء تفاهم فوراً اقدام و اعتماد از دست رفته را مجدداً کسب کند و راه آن تعیین و آشکار نمودن اسباب سوء تفاهم و موجبات عدم موفقیت در رفع نیازمندی های جامعه و مردم است که با توضیحات لازم و بیان مشکلات سر راه بالاخره ملت و رعیت آگاه و روشن می گردند و با روشن شدن آنان به طور قطع سوء تفاهم و اعتماد از دست رفته مجدداً باز می گردد. (الوانی، ۱۳۸۰ : ۵۵ )
در خصوص اهمیت اعتماد حضرت علی (علیه السلام) در نامه خود به مالک اشتر ( ره ) می فرمایند :
اگر رعیت بر تو گمان ستم برد، عذر خود را آشکارا با آنان در میان گذار، و با این کار از بدگمانی شان در آی، که بدین رفتار، نفس خود را به فرمان آورده باشی وبا رعیت مدارا کرده و حاجت خویش را برآورده و رعیت را به راه راست واداشته ای. ( نهج البلاغه ، خطبه ۵۳ )
بنابراین اعتماد به میزانی اهمیت دارد که حضرت علی (ع) به مالک دستور می دهند اگر در اثر گمان مردم اعتماد به تو آسیب دید باید توضیحات لازم واطلاعات کافی (مشتمل بر دلایل اقدامات خودت را ) به صورت واضح و آشکار به آنان اعلام نمایی تا سوء تفاهم از بین رفته و اعتماد تضعیف شده دوباره ترمیم گردد.
در جمهوری اسلامی ایران ، نظام قضائی برگرفته از مبانی دین مبین اسلام و قانون اساسی ، دارای ویژگی های منحصر به فردی است . بهره جستن از اصول و تعالیم الهی اسلام ، استقلال دستگاه قضائی ، دامنه وسیعتر مسئولیت ها و وظایف قضائی ، وظیفه نظارت بر دستگاههای دولتی و اجرایی برای تحقق عدالت در جامعه و دارا بودن سازمان های تابعه ای چون سازمان زندان ها و اقدامات تأمینی و تربیتی ، سازمان بازرسی کل کشور ، دیوان عدالت اداری و چندین سازمان دیگر ، نظام قضائی ایران را از سایر نظام های قضائی دنیا متمایز می نماید . بدیهی است که چنین نظام قضائی ، اطلاع رسانی با ویژگی های خاص خود را می طلبد . در بسیاری از موارد ممکن است دستگاه قضائی ؛ عدالت را اجرا نماید ، ولی بر اثر عدم آگاهی ذینفعان و مردم یا اطلاع رسانی نادرست مسئولین قضائی و در برخی موارد اطلاع رسانی هدفمند مغرضان با اهداف مختلف ، موضوع به گونه ای وارونه جلوه نماید و احساس ظلم وبی عدالتی در مردم به وجود آید . مطمئناً اطلاع رسانی دقیق ، شفاف ، مدبرانه ، تخصصی ، فنی ، علمی ، محکم و مستدل ، بدور از شائبه سیاسی و جناحی بودن ، با استفاده از روش های متناسب و مبتنی بر استانداردهای لازم در مباحث قضائی و احکام صادره و نیز خدمات و دستاوردهای نظام قضائی اسلامی ، ابزار و اهرمی برای تحقق عدالت قضائی و اسلامی و ایجاد احساس عدالت و امنیت در جامعه و اعتماد مردم خواهدبود . (صدر نوری ؛ ۱۳۸۶ : ۲ )
در عرصه بین المللی نیز ، عدم اطلاع رسانی درست و ناآگاهی جوامع بین المللی از ماهیت و ابعاد نظام قضائی جمهوری اسلامی ایران و قابلیت ها و دستاوردهای آن ، فشارها ، جوسازی ها و انتقاد برخی کشورها و نهادهای بین المللی را در مباحثی چون حقوق بشر ، حقوق زنان و کودکان ، تروریسم و امثالهم به دنبال داشته است . هرچند بسیاری از فشارها و جو سازی ها ، ناشی از اهداف سیاسی زورمداران است ، اما مطمئناً اطلاع رسانی صحیح و به هنگام و آگاهی بخشیدن هدفمند ، می تواند ضمن کاهش فشارها ، حمایت جوامع مختلف داخلی و خارجی را به دنبال داشته باشد .( همان)
موضوع اعتماد مردم به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه، از زمینه های مهم تحقیقاتی است که در ایران مورد توجه پژوهشگران علوم ارتباطات قرار نگرفته است . رصد کردن دائم وضعیت اعتماد مردم به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه به عنوان یکی از ابزارها و پشتوانه های موفقیت قوه قضائیه از ضرورت های سازمانی است که پیوسته باید صورت پذیرد و مسئولان و برنامه ریزان سازمانی از نتایج آن در حفظ و افزایش اعتماد به قوه قضائیه بهره گیرند. از آنجا که اعتماد به سختی به دست می آید، اما به راحتی و با یک اتفاق از دست می رود و وقتی تبدیل به بی اعتمادی شد تغییرآن بسیار دشوار است بنابراین توجه دائمی به نگرش مردم موجب آگاهی بیشتر نسبت به عملکرد روابط عمومی قوه قضائیه و پیشگیری از کاهش اعتماد مردم می شود.

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.